Фома Аквинскийдің өмірі мен шығармашылығы: Толық шешім

Фома Аквинскийдің өмірі мен шығармашылығы Фома Аквинскийдің өмірбаяны Фома Аквинский (1225–1274) — ортағасырлық еуропалық философия мен теологияның ең ірі өкілі, схоластиканың жүйелеушісі. Ол Италияның Неаполь патшалығындағы Аквино маңындағы Роккасекка қамалында дүниеге келген. Оның отбасы текті жерден шыққан және оның шіркеу иерархиясында жоғары лауазымға ие болғанын қалады. Алайда, Фома жас кезінде кедейлік пен уағыз айтуды мұрат тұтқан Доминикандық орденге қосылуды ұйғарды. Отбасы бұған қарсы болып, оны бір жыл бойы қамауда ұстаса да, ол өз шешімінен қайтпады. Кейіннен Париж бен Кельн қалаларында Альберт Магнустың шәкірті болып, терең білім алды. Ол өмірінің соңына дейін оқытушылықпен және ғылыми еңбектер жазумен айналысты. Фома Аквинскийдің қосқан үлесі Фома Аквинскийдің басты еңбегі — христиандық ілім мен Аристотель философиясын үйлестіруі. Ол орта ғасырлардағы дін мен ақыл-ой арасындағы қайшылықты шешуге тырысты. Оның қосқан үлесін келесі бағыттар бойынша қарастыруға болады: 1. Теологияны жүйелеу: Ол католиктік догматиканы логикалық тұрғыдан негіздеп, оны біртұтас ғылыми жүйеге айналдырды. 2. Томизм мектебінің негізін қалау: Оның ілімі кейіннен католик шіркеуінің ресми философиясы (томизм) деп танылды. 3. Ақыл мен сенімнің аражігін ашу: Фома ақыл-ой мен сенім бір-біріне қайшы келмейді, керісінше бірін-бірі толықтырады деп есептеді. Философияның негізі Аквинский философиясының негізі — болмыс туралы ілім (онтология). Ол болмыстың екі түрін ажыратады: потенциалды (мүмкіндік) және актуалды (шындық). Кез келген заттың өмір сүруі үшін оның мәні (эссенция) мен бар болуы (экзистенция) сәйкес келуі керек. Тек Құдайда ғана мән мен бар болу бірдей, ал қалған жаратылыстардың барлығы Құдайға тәуелді. Аристотель философиясының ықпалы Фома Аквинский Аристотельді жай ғана "Философ" деп атаған. Ол Аристотельдің логикасын, физикасын және метафизикасын христиандық дүниетанымға бейімдеді. Аристотельдің "форма мен материя" туралы ілімін қолдана отырып, жан мен дененің бірлігін түсіндірді. Ол Платонның идеялар әлемінен гөрі, Аристотельдің эмпирикалық шындыққа негізделген әдісін артық көрді. Құдайдың бар екенін дәлелдейтін 5 жол Фома Аквинский өзінің "Теология соммасы" еңбегінде Құдайдың бар екендігіне бес логикалық дәлел келтіреді: 1. Қозғалыс арқылы дәлел: Әлемдегі барлық нәрсе қозғалыста. Әрбір қозғалыстың бастауы болуы керек. Сол алғашқы қозғаушы — Құдай. 2. Себептілік арқылы дәлел: Әрбір құбылыстың себебі бар. Себептер тізбегі шексіз болмайды, демек, алғашқы себеп — Құдай. 3. Қажеттілік пен кездейсоқтық арқылы дәлел: Әлемдегі заттар пайда болады және жойылады. Егер бәрі кездейсоқ болса, бір кездері ештеңе болмас еді. Демек, абсолютті қажетті болмыс — Құдай. 4. Кемелдік дәрежесі арқылы дәлел: Біз заттарды "жақсы", "әдемі" деп салыстырамыз. Бұл салыстыру үшін ең жоғарғы кемелдік үлгісі болуы керек. Ол — Құдай. 5. Мақсаттылық арқылы дәлел: Табиғаттағы санасыз заттар белгілі бір мақсатқа сай әрекет етеді. Оларды бағыттап отырған ұлы Сана — Құдай. Этика мен адам туралы көзқарасы Фоманың этикасы адамның бақытқа ұмтылуына негізделген. Оның ойынша, шынайы бақыт — Құдайды тануда. Адамның ерік-жігері игілікке бағытталуы тиіс. Ол ізгілікті екіге бөлді: - Интеллектуалдық және моральдық ізгіліктер (даналық, әділдік, батылдық). - Теологиялық ізгіліктер (сенім, үміт, махаббат). Табиғи заң және қоғам туралы ілім Фома заңдардың төрт түрін көрсетеді: 1. Мәңгілік заң (Құдайдың әлемді басқару жоспары). 2. Табиғи заң (адам санасындағы мәңгілік заңның көрінісі). 3. Адамдық заң (мемлекеттік заңдар). 4. Құдайлық заң (Киелі кітаптағы өсиеттер). Негізгі еңбектері Фома Аквинскийдің мұрасы өте бай. Ең басты еңбектері: - "Теология соммасы" (Summa Theologiae) — христиандық ілімнің энциклопедиясы. - "Пұтқа табынушыларға қарсы сомма" (Summa contra Gentiles). - "Болмыс пен мән туралы". Фома Аквинский және схоластика әдісі Схоластика — бұл сенімді ақыл-ой арқылы негіздеуге тырысатын ортағасырлық мектеп. Фома бұл әдісті кемеліне келтірді. Ол кез келген мәселені талқылағанда алдымен қарсы пікірлерді келтіріп, содан кейін оларға логикалық тұрғыдан жауап беріп, қорытынды жасаған. Фома Аквинский және ғылым Фома ғылым мен дінді бөлген жоқ. Ол табиғатты зерттеу — Құдайдың жаратқан әлемін танудың бір жолы деп есептеді. Оның пікірінше, ақиқат екеу болмайды: ғылыми ақиқат пен діни ақиқат бір-біріне қайшы келмеуі тиіс, өйткені екеуінің де бастауы — Құдай. Фома Аквинский және сенім мен еркін ерік Адамның еркін ерігі — Фома философиясының маңызды бөлігі. Құдай адамға таңдау еркіндігін берді. Күнә жасау — бұл еріктің дұрыс бағытталмауы. Сенім ақылдан жоғары тұрғанымен, ол ақылға қарсы емес. Білім туралы ілімі (гносеология) Фоманың таным теориясы Аристотельдік сенсуализмге жақын: \[ "Интеллектіде бұрын сезімде болмаған ештеңе жоқ" \] Білім сезімдік қабылдаудан басталады, содан кейін ақыл-ой оны абстракциялау арқылы жалпы ұғымдарға айналдырады. Фома Аквинскийдің саясатқа көзқарасы Ол мемлекетті қоғамның игілігі үшін қажетті құрылым деп санады. Биліктің қайнар көзі — Құдай, бірақ оны жүзеге асырушы — халық пен билеуші. Егер билеуші залым (тиран) болса, халықтың оған қарсы шығуға құқығы бар. Ол монархияны ең үздік басқару формасы деп есептеді. Қазіргі замандағы маңызы Бүгінгі таңда Фома Аквинскийдің ілімі (неотомизм) католик шіркеуінің ресми философиялық негізі болып қала береді. Оның этикалық және құқықтық идеялары қазіргі заманғы құқық философиясы мен биоэтиканың дамуына үлкен әсер етті. Қызықты мәліметтер - Фома өте ірі денелі және үндемейтін адам болғандықтан, курстастары оны "Мылқау өгіз" деп атаған. Алайда ұстазы Альберт: "Бұл өгіздің мөңірегені бүкіл әлемге естілетін болады", — деген. - Ол өте жылдам жұмыс істеген, бір мезгілде бірнеше хатшыға әртүрлі тақырыпта мәтін жаздырып отыра алған. - Өмірінің соңында ол бір тылсым күй кешіп, жазғандарының бәрі "сабан сияқты құнсыз" екенін айтып, жазуды тоқтатқан. Қорытынды Фома Аквинский — адамзат тарихындағы ең ұлы ойшылдардың бірі. Ол орта ғасырлық ойлау жүйесін жаңа деңгейге көтеріп, ақыл мен сенімнің үйлесімін тапты. Оның мұрасы тек діни емес, сонымен қатар жалпыадамзаттық мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады. Қолданылған әдебиеттер: 1. Фома Аквинский. "Теология соммасы". 2. Жильсон Э. "Орта ғасырлардағы философия". 3. Коплстон Ф. "Орта ғасыр философиясының тарихы".